Po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Ukraina została zmuszona do szybkiego znalezienia nowych rozwiązań w zakresie schronów dla ludności cywilnej. Obecnie Szwecja pragnie wykorzystać te doświadczenia w ramach modernizacji własnego systemu schronów. Jednym z kluczowych wniosków jest to, że opracowywane rozwiązania muszą sprawdzać się w codziennym życiu obywateli.
Mimo że od momentu rozpoczęcia przez Rosję pełnoskalowej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie minęło już sporo czasu, w stolicy kraju, Kijowie, codzienne życie toczy się w miarę normalnie. Dzieci chodzą do szkół, dorośli dojeżdżają metrem do pracy, a służba zdrowia funkcjonuje, choć w niezwykle napiętych i trudnych warunkach. Jednocześnie zagrożenie atakami z powietrza jest tam stale obecne.
Na początku maja Szwecję reprezentowała specjalna delegacja, która udała się na Ukrainę, aby zdobyć wiedzę i wyciągnąć wnioski dotyczące ochrony ludności cywilnej w kraju ogarniętym konfliktem zbrojnym. Zebrane doświadczenia zostaną włączone w prace nad rozwojem szwedzkiej gotowości cywilnej. W wyjeździe uczestniczyli przedstawiciele Szwedzkiej Agencji ds. Podziału Zadań Obronnych i Gotowości Cywilnej (MSB), Szwedzkiej Agencji ds. Systemów Innowacji (Vinnova) oraz Ministerstwa Obrony.
Integracja schronów z życiem codziennym
Johanna Johansson z agencji Vinnova, która brała udział w wyjeździe, podkreśliła, że szwedzka delegacja mogła z bliska przyjrzeć się, jak rozwiązania ochronne są zintegrowane z codziennym funkcjonowaniem społeczeństwa – w szkołach, szpitalach i transporcie publicznym.
W placówkach edukacyjnych kluczowe jest zapewnienie ciągłości nauki nawet w obliczu bezpośredniego zagrożenia, co stawia wysokie wymagania zarówno przed środowiskiem fizycznym, jak i społecznym. W szpitalach procedury muszą umożliwiać błyskawiczne przejście w tryb masowego przyjmowania rannych przy jednoczesnym utrzymaniu standardowej opieki medycznej. Z kolei w metrze schrony stają się nie tylko barierą fizyczną, ale też punktem spotkań społecznych, gdzie ludzie spontanicznie organizują wsparcie, dzielą się zasobami i pomagają sobie nawzajem.
Schrony i pomieszczenia bezpieczne muszą funkcjonować w codziennym życiu, a nie tylko w momencie kryzysu. Powinny być łatwo dostępne i zaprojektowane w sposób jak najbliższy normalnym warunkom bytowym.
Innowacje to nie tylko technologia
Na Ukrainie większość ataków ma miejsce w nocy, a główne zagrożenie stanowią drony Shahed oraz rakiety balistyczne. Korzystanie ze schronów stało się dla obywateli naturalną częścią egzystencji. W celu ułatwienia lokalizacji bezpiecznych miejsc wdrożono rozwiązania cyfrowe, w tym aplikację z mapą schronów. Obywatele mają również możliwość oceniania i komentowania poszczególnych obiektów, wskazując na dostępność takich udogodnień jak sieć Wi-Fi, ogrzewanie, toalety czy odpowiednie oświetlenie.
Innowacje w tej dziedzinie nie dotyczą przede wszystkim zaawansowanej technologii, lecz tego, jak dobrze dostępne rozwiązania odpowiadają na realne potrzeby i zachowania ludzi. Schrony nie spełniają swojej roli wyłącznie dzięki specyfikacji technicznej – muszą być postrzegane przez społeczeństwo jako bezpieczne, użyteczne i odpowiadające bieżącej sytuacji.
Warto także pomyślić o schronach prywatnych pod nowymi budynkami, np. jednorodzinnymi (tzw. schron przydomowy).
Szybkie procesy decyzyjne i upraszczanie procedur
W sytuacjach kryzysowych kluczowe są sprawność oraz skrócenie procesów decyzyjnych. Ukraina w bardzo krótkim czasie przeszła od niemal całkowitego braku odpowiedniej infrastruktury schronów do stworzenia kompleksowego i zintegrowanego systemu.
Doświadczenia te stanowią inspirację dla Szwecji, która aktualnie buduje i wzmacnia swoją obronę totalną. Katja Berglund, szefowa Wydziału ds. Schronów w MSB, również uczestnicząca w delegacji, wyraziła nadzieję na wdrożenie podobnego podejścia w Szwecji. Podkreśliła, jak ważne jest, aby nie grzęznąć w szczegółach i odrzucać mniej istotne kwestie formalne na rzecz tworzenia rozwiązań wystarczająco dobrych i zapewniających optymalny poziom przygotowania.
Sofia Westberg, reprezentująca MSB w szwedzkiej ambasadzie w Kijowie, zauważyła, że dalsze wspieranie Ukrainy idzie w parze z unikalną możliwością wyciągania lekcji z ich trudnych doświadczeń. Pozwala to na precyzyjne określenie, jakie mechanizmy i infrastruktura będą rzeczywiście niezbędne w Szwecji na wypadek skrajnego kryzysu.
Pięć kluczowych lekcji z Ukrainy
Dzielenie się informacjami to podstawa. Udostępnianie otwartych danych o schronach (ich statusie, pojemności i standardzie) zwiększa ich użyteczność i buduje odpowiedzialność zarządców.
Obywatele odgrywają kluczową rolę – zarówno jako wsparcie dla współmieszkańców w momencie ogłoszenia alarmu, jak i poprzez dostarczanie cyfrowych informacji zwrotnych służących ulepszaniu obiektów.
Schrony nie powinny być izolowanymi obiektami. Muszą stanowić element większego systemu zintegrowanego z infrastrukturą alarmową, informacyjną i cyfrową.
Infrastruktura podwójnego zastosowania (Dual-use): W praktyce najlepiej sprawdzają się te pomieszczenia ochronne, które na co dzień pełnią standardowe funkcje użytkowe.
- Skuteczne reagowanie wymaga krótkiej ścieżki decyzyjnej oraz zdolności do natychmiastowego działania.
Podsumowanie
Nowoczesna obrona cywilna i schrony nie mogą być wyłącznie technicznymi, odizolowanymi obiektami na wypadek wojny, lecz muszą stanowić funkcjonalny element codziennego życia przestrzeni publicznej. Szwecja planuje wykorzystać ukraińskie doświadczenia, aby uprościć własne procedury biurokratyczne, skrócić procesy decyzyjne oraz wdrożyć technologie cyfrowe do zarządzania infrastrukturą bezpieczeństwa. Skuteczna ochrona ludności opiera się bowiem w równym stopniu na solidnej inżynierii, co na zaangażowaniu społecznym i łatwej dostępności informacji.
Obrona cywilna, jako część Obrony Totalnej, czyni nasze odstraszanie wiarygodnym, ponieważ pokazuje, że jesteśmy gotowi to robić tak długo, jak będzie to konieczne.
Najważniejsze kwestie:
- Najefektywniejsze schrony to obiekty podwójnego zastosowania (np. szkoły, szpitale, metro), które funkcjonują w czasie pokoju, a w razie zagrożenia mogą natychmiast zmienić swoje przeznaczenie.
- Sukces innowacji w obszarze obronności nie zależy tylko od technologii, ale od zrozumienia ludzkich zachowań oraz zapewnienia poczucia realnego bezpieczeństwa i komfortu (np. dostęp do Wi-Fi, sanitariatów).
Wykorzystanie aplikacji mobilnych z mapami schronów oraz systemów oceniania i zgłaszania usterek przez obywateli radykalnie podnosi jakość i gotowość infrastruktury.
- Szwedzkie agencje rządowe postulują odejście od nadmiernego formalizmu i paraliżu decyzyjnego na rzecz szybkich, elastycznych wdrożeń rozwiązań typu „wystarczająco dobre”.
Źródło: oficjalny komunikat prasowy Vinnova (Szwedzkiej Agencji ds. Systemów Innowacji)
